Van metrostation Beurs naar Stadhuis

Bij Post65 horen grote infrastructurele projecten, en metrostation Beurs is het knooppunt van Nederlands eerste metronetwerk. Op de kopse wand kwam een monumentale ‘lasser’, een ode aan de arbeiders die de metro aanlegden. Het materiaal is ruiger dan dat van wandkunst in eerdere jaren: grote platen ruw Beiers graniet. Van dichtbij lijkt het abstract, van veraf zie je de arbeider met helm, en vonken van steen.

Kunst staat in de jaren zestig in het teken van technische experimenten. De kopse wand aan de oostzijde van het station toont de nieuwe lichtkunst van toen: Johan van Reede ontwierp een choreografie van licht – helaas nu aangepast – die op een stalen abstract patroon scheen. De compositie zit vol dynamische lijnen, dat samen met het licht de beweging van verkeersstromen tot kunst verhief.

In 1978 maakte de Bijenkorf bekend dat zij het was geweest, die in 1953 dit belangrijke oorlogsmonument aan de stad had geschonken. De sokkel kreeg een plaquette. Daarmee vertelde het bedrijf, dat veel joodse werknemers had verloren, dat het net als Rotterdam, door de oorlog in het hart getroffen was. Intussen werd de lege vlakte rond het beeld volgebouwd. De bouwlust versterkte de boodschap ervan: het hart raakte langzaam weer gevuld.

Over grootschaligheid gaat ook The River, met zijn Twin-Tower-silhouet. Een grote stad betekent dat je tussen de wolkenkrabbers omhoog tuurt, naar een stukje lucht. Die grootsteedse sensatie verwerkte Lon Pennock in deze sculptuur: ga ertussen staan en kijk dan naar boven. Bij een herinrichting van de middenbaan in 2014 liet de kunstenaar de zwarte pilasters goud schilderen, zodat het bleef opvallen in de toenemende verkeersdrukte.

In de bouwlustige Post65-tijd veranderde de stad enorm. De oude Willemsbrug uit 1878 verdween en ook de kenmerkende naastgelegen Maasbruggen, omdat het treinverkeer ondergronds ging. Toch kun je die bruggen hier weer even zien dankzij een kunstwerk: kijk door het vizier. Het kille Rotterdam heeft herinneringen en verbeelding nodig, vond kunstenaarstrio Kunst & Vaarwerk, dat je hier een weemoedige blik in het verleden gunt.

In de grote bouwprojecten van toen dachten kunstenaars mee over kunst in relatie tot de omgeving. Zo bedacht Auke de Vries de robijnrode kleur van de Willemsbrug, toen hij dit zacht deinende Maasbeeld ontwierp. Horizontaal, om niet te concurreren met de verticale vormen van de brug en het Witte Huis. ‘De waslijn’ bestaat uit een ring, doos, wimpel en hangende bal; elementen uit de scheepvaart die dagelijks langskomt.

De Post65-periode was de tijd dat kunstenaars, zoals Toni Burgering, moderne materialen tot kunst verhieven. Bijvoorbeeld neon, van de lichtreclames. Zo lichten ’s avonds vijf woorden op vanaf de dakrand van Nieuw Rotterdam, een inmiddels alweer gerestaureerd kantoorpand uit 1977. Deze dichtregel van Lucebert gaat om het koesteren van de belangrijke dingen in het leven. Of, sloegen de woorden ook op de verzekeringsmaatschappij in het kantoor?

Voor Jan van Munster betekende lichtkunst het scheppen van energielijnen, voor in tentoonstellingen of buiten. Ze lijken zelfstandige composities in de ruimte, tegelijk benadrukken ze de gebouwde omgeving: zo krijgen ze, abstract en wel, een stedenbouwkundige betekenis. Zoals deze energieflits die, als balk of pijl, de gevel van de kunstacademie letterlijk doorboort.

Tot 1986 verscheen de Bommelsaga van Marten Toonder, over Ollie B. Bommel en Tom Poes, dagelijks in kranten. In 1977 werd de 10.000e Bommelstrip gevierd in de Erasmus Universiteit met oraties zoals ‘Heer Bommel als theoretisch econoom’ en een tentoonstelling in Museum Boijmans. De statige obelisk, met standbeelden van Bommels stripgenoten, betaamt de pijprokende ‘heer van stand’ Bommel. Deze was destijds een herkenbare karikatuur van burgermannen.

Dit beeld is de apotheose van de popart waar Woody van Amen mee begon in de jaren zestig. In Amerika raakte hij geïnteresseerd in beeldcultuur, logo’s en symbolen die hij zelf ging maken: het dubbelkruis zag hij in 1976 als textielpatroon in een taxi in Singapore. Hij maakte tientallen van deze ‘taxats’. Hier in de openbare ruimte staat het symbool voor artistieke vrijheid.

Deze sculptuur is gebaseerd op het klassieke ruiterstandbeeld. Alleen koos Van de Camp geen paard maar een ezel, als symbool van domheid. Die abstraheerde hij tot deze oranje bol met golven en gek kraantje – duidelijk zotheid. Zo heeft het sokkelbeeld monumentaliteit én lichtheid: een ode aan Erasmus die de ‘Lof der Zotheid’ schreef. Tegelijk past het bij de behoefte aan humor en relativering van de Post65-tijd.

In 1969 werd de 500e geboortedag van Erasmus gevierd met een tentoonstelling, optredens, marktfeest en meerdere congressen. Want: Erasmus moest meer gaan leven onder de bevolking, er groeide een verlangen naar historisch besef. De originele sokkel (de oudste van Nederland) werd ter bescherming opgeborgen, Erasmus (Nederlands oudste standbeeld) staat op een kopie. Kies hiervandaan de onderdoor-paadjes, een stedelijke intimiteit die ook een Post65-ideaal was.

Cabaretier en muzikant Louis Davids vertolkte levensliederen op ontroerende wijze. Dit popartachtige monument markeert ongeveer de locatie waar hij in 1883 geboren werd. Deze Zandstraatbuurt is later, tijdens het bombardement in 1940, verwoest. De breuk in de plaat verwijst naar de verwoesting en naar de melancholie van Davids’ liedjes over het drama in gewone levens. Bovendien breken zulke 78-toerenplaten in het echt ook altijd.

In dit tweedelige kunstwerk zitten elementen van zowel minimal art als omgevingskunst, twee bewegingen uit de Post65-periode. Het kunstwerk hoort bij het politiebureau en maakt van de ontstane binnenruimte een corridor. Förg definieerde die met een klassieke obelisk en een heuse triomfboog, maar dan strak modern – een beetje als parodie op traditionele bombast in oude steden. Ook omdat dit pleintje zelf duidelijk geen pompeuze hoofdas is.

In 1990 bestond Rotterdam 650 jaar en kunstenaar Cor Kraat wilde de vroegere stadspoort die hier stond, weer tot leven wekken. De stad kon wel wat historisch besef gebruiken. Het werd een soort driedimensionale viltstifttekening, uitgevoerd in havenstaal. De gemeente vond het een goed plan maar oranje, dat kon niet. Kraat liet in de jaren erna stiekem bij elke verfbeurt de bronstint iets meer oranje kleuren – ongemerkt, zonder protesten.

Karel Appel was al best beroemd toen architect Maaskant hem uitnodigde. Scholen vielen onder de percentageregeling: een subsidie waarbij ongeveer een procent van de bouwsom aan kunst werd besteed. Toch was Appels ontwerp voor gebrandschilderd glas te duur. Het werd glas-in-beton met als voordeel: veel moderner. Sculpturaal golft het kleurige glas in het betonskelet, een abstractie met ogen van dieren of mensen.

De bij het Technikon horende sporttoren ‘Akragon’ heeft door zijn kolomvrije overspanning een kenmerkend silhouet. Een opvallend silhouet heeft ook de schijnbaar wankele constructie van Margot Zanstra. Zij ontwierp veel grote abstracte beelden, wiskundig systemisch opgebouwd à la De Stijl. Aannemingsbedrijf Dura schonk het ritmisch uitziende kunstwerk en noemde het één van de ‘duurste stukken beton’ die het ooit had laten gieten.

Net naast het Weena, annex de Post65-boulevard, krijgt het grootkapitaal hier een surreële kant. Vooral kinderen schrikken nog wel eens: o nee, er valt een auto! Maar gelukkig, het is kunst. Kunst & Vaarwerk voorzag de stad van kleur en humor zoals een BMW die door al die spiegelend glanzende strakheid heen steekt. Een popart-knipoog naar de commercie van al die bedrijvigheid.

Zoals popart de strengheid van de stad doorbreekt, doen de abstracte expressionistische beelden van Willem de Kooning dat ook. De Amerikaanse star-artist was geboren in het Oude Noorden. Net als zijn schilderijen zijn ook deze bronsplastieken elk één brok energie. Het zijn uitvergrotingen van in klei geboetseerde vrouwfiguren, soms met extra ledematen, voor extra expressie. Wegens verbouwing van het Hofplein zijn de beelden tot eind 2026 in depot.

Zoals popart de strengheid van de stad doorbreekt, doen de abstracte expressionistische beelden van Willem de Kooning dat ook. De Amerikaanse star-artist was geboren in het Oude Noorden. Net als zijn schilderijen zijn ook deze bronsplastieken elk één brok energie. Het zijn uitvergrotingen van in klei geboetseerde vrouwfiguren, soms met extra ledematen, voor extra expressie. Wegens verbouwing van het Hofplein zijn de beelden tot eind 2026 in depot.

Zoals popart de strengheid van de stad doorbreekt, doen de abstracte expressionistische beelden van Willem de Kooning dat ook. De Amerikaanse star-artist was geboren in het Oude Noorden. Net als zijn schilderijen zijn ook deze bronsplastieken elk één brok energie. Het zijn uitvergrotingen van in klei geboetseerde vrouwfiguren, soms met extra ledematen, voor extra expressie. Wegens verbouwing van het Hofplein zijn de beelden tot eind 2026 in depot.

Kunst voor een metrostation: dat moest passen bij alle snelheid van de grote stad, vond Bouke Ylstra en kwam na honderd schetsen tot dit dynamische ontwerp. Wie goed kijkt, ziet een gedetailleerd panorama: twee stadshelften aan weerszijden van de rivier, met de tunnel, bruggen en metro, en elkaar aanrakende energiecircuits. De lijnen heeft Ylstra in een keihard wit marmerbeton weggebikt, zwart opgevuld en alles glanzend gepolijst.