Van Price naar Price

De Zwitserse kunstenaar Pipilotti Rist ontleende haar naam aan Pippi Langkous, omdat ook zij de wereld op een speelse manier wil onderzoeken. Ze doet dat met videokunst, binnen en buiten musea, grappig of juist zinderend sensueel. Die sensualiteit heeft ze hier doorvertaald naar een organische beeldtaal waarin vormen van de natuur worden afgewisseld met abstracte patronen. Een kleurendouche, aldus Rist, of een elektronisch stedelijk vreugdevuur.

De videobeelden komen uit een vreemdvormige lichtmast die zelf een combinatie van plant en dier is. Gespiegeld in het Depot ontstaat door deze projecties een magische plek, waar mensen graag rondhangen. Stap uit je privébubbel en kom samen, wil Rist daarmee zeggen, kom dansen in dit kleurige licht. Dat begint met zonsondergang en net als bij Assepoester stopt de magie om middernacht.

Iemand die tegelijk opzij én naar voren kijkt: dat kan alleen in een kubistisch kunstwerk. Dit ontwerp komt dan ook van Picasso. Hij was in de zeventig toen hij de twintigjarige Sylvette David portretteerde in minstens veertig tekeningen, schilderijen en installaties. Door deze invloedrijke serie verschenen veel hoge paardenstaarten in het Parijse modebeeld van de jaren 1950.

Het idee voor een Rotterdamse driedimensionale Sylvette ontstond doordat Picasso gecharmeerd raakte van de betontechniek van de Noorse kunstenaar Nesjar, die zandstralend zwarte lijnen blootlegde. Zo zou Rotterdam een reusachtige Sylvette krijgen voor in een park, maar de bevolking wilde geen knots van een kubistisch oftewel ‘mismaakt’ meisje. Er kwamen honderden boze brieven tegen ‘Picasso’s totempaal’ en daarop belandde ze uiteindelijk in de stad, slechts 7 in plaats van 22 meter hoog.

Op een centraal punt, zoals dat klassieke buitenbeelden betaamt, staat deze artistieke ode aan de vrije expressie. Kunstenaar David Bade maakt vaak extravagante explosies van kleur en vorm, van karton en gevonden materialen. Maar dat houdt het niet in de openbare ruimte. Dus werd dit beeld in purschuim en staal uitgevoerd, in een fabriek die normaliter beelden maakt voor Disneyparken. Daar wisten de arbeiders er wel een naam voor: Geile Anita. De kunstenaar besloot die, in gekuiste vorm, aan te houden.

Zo werd deze puinzak vol uitstekende emmers onverwacht een vrouwfiguur. Ruw en onsamenhangend is het een gekkigheid die past bij de straatcultuur van het aangrenzende skatepark en bij de dynamiek van het langsrazende verkeer – waardoor Anita na een aanrijding al eens behoorlijk gerestaureerd moest worden.

Nee, het is geen kerstboom die deze Santa Claus vasthoudt. De bevolking schonk de bijnaam Kabouter Buttplug aan dit beeld dat de gemeente had aangekocht om op straat te zetten, maar dat destijds een felle discussie over fatsoen veroorzaakte. Vanwege deze rel werd het tijdelijk weggezet op de binnenplaats van Museum Boijmans Van Beuningen. En dat terwijl het ironische beeld als kritiek op het consumentisme, letterlijk uitvergroot, juist in een winkelstraat thuishoorde.

Dat het daar uiteindelijk toch belandde, kwam doordat Santa inmiddels reuzepopulair was geworden bij de winkeliersvereniging. Tot de komst van Price’ Moments Contained was het misschien wel hét meest gefotografeerde beeld van Rotterdam. De term buttplug, voorheen niet bij iedereen bekend, raakte ingeburgerd. Winkeliers bedachten een bijpassende kerstversiering: in december hangen boven de Oude Binnenweg allemaal feestelijke buttplugjes.

De geometrische metaalplastieken die minimal artists in de jaren 1960 maakten, waren communicatiever bedoeld dan je zou denken. Zeker kinetische kunst zoekt contact met de toeschouwer. Die maakt de artistieke ervaring af, door erlangs te lopen en zich te verhouden tot de bewegende vormen.

Dat geldt ook voor dit kunstwerk: het glanst in de zon, toont weerkaatsende wolken en danst naar je toe. Soms kwam er te veel contact: na een aanrijding door een vrachtwagen zijn paaltjes neergezet. En nu mensen langer worden, was men bang dat bijvoorbeeld een kindje op de schouders van een ouder eraf gemept kon worden. Om zulk contact te vermijden is het beeld onlangs verhoogd.

Moments Contained van Price is zeker niet het eerste buitenbeeld van een doodgewone persoon. Deze Monsieur Jacques is een stereotypering van een gewone burgerman. Zo zag je ze veel in 1959, in regenjas en met het soort hoed dat hij in zijn handen houdt. Gestileerd en zonder details is hij meer jasvorm dan mens. Met zijn borst vooruit en geheven kin staat hij er zelfvoldaan bij maar niet arrogant, eerder aimabel.

Deze vriendelijke man hoort in een serie van Wenckebach die ook nog een Jacques met vakantie en Jacques met zorgen maakte – hier zijn die zorgen er niet. Deze tevreden Jacques is zelfs expres op een trappetje gezet, zodat hij nog beter om zich heen kan kijken naar de drukte van de stad.

Aan standbeelden zit altijd een politiek tintje. De 19^e-eeuwse staatsman Van Hogendorp verdiende als ontwerper van de grondwet wel een eerbetoon, maar de initiatiefnemers – liberalen – wilden dit standbeeld omdat hij een voorstander van de vrije handel was geweest. Dus betekende dit beeld 1-0 in de felle strijd met de voorstanders van het protectionisme in die jaren. De koning, ministers en maar liefst drieduizend man kwamen demonstratief naar de onthulling in 1867.

Vorige eeuw begon het beeld vlekkerig te worden en zijn economiestudenten het liefdevol gaan poetsen, een praktisch en politiek gemotiveerd eerbetoon. Echt schoon werd het alleen niet. Tijdens kerstmarkten werd het beeld omgeven door besneeuwde kerstbomen, maar dat is nauwelijks te bekritiseren, want die waren natuurlijk wel een toonbeeld van vrije handel.

Elke woensdag om exact 12 uur loopt een man met pet naar dit kastje toe, haalt de megafoon eruit, en schalt de woorden ‘It’s never too late to say sorry!’. Een waarheid als een koe, maar voor wie is deze boodschap bedoeld? Richt hij zich hier naar het stadhuis, naar het oorlogsverleden of naar zomaar voorbijgangers? Het Scandinavische kunstenaarsduo Elmgreen & Dragset dat in opdracht van SIR in 2011 deze performance bedacht, laat het over aan het publiek welk politiek of persoonlijk statement ze erin zien. De woorden dwingen tot zelfreflectie, vindt performer Wim Konings die de bijnaam ‘Coolsingelschreeuwer’ kreeg en daar wel tevreden mee is.

Het is de langst lopende performance uit de kunstgeschiedenis. Ook bij noodweer, storm, busladingen toeristen: altijd is hij er, tot op de seconde nauwkeurig.

Vanaf de 19^e eeuw verschenen in Europa standbeelden van belangrijke staatslieden en historische figuren om de openbare ruimte leerzaam te maken. Maar Nederland werd nooit echt een land voor standbeelden en volksstad Rotterdam kreeg meer beelden voor sporters en muzikanten dan voor hoogwaardigheidsbekleders. Het stadhuis is er natuurlijk wél een goede locatie voor.

De 17^e-eeuwse raadpensionaris Van Oldenbarnevelt is in vol ornaat geportretteerd als landsbestuurder en pensionaris van Rotterdam. Daar verbeterde hij de stadsboekhouding en legde de grondslag voor Rotterdam als tweede Hollandse havenstad, voordat hij op het Binnenhof op last van prins Maurits van Oranje bruut werd onthoofd. Dit beeld was in 1920 een cadeau van een wethouder voor het toen net nieuwe stadhuis en kwam in een nis pal onder de burgemeesterskamer.

Jurist en schrijver Hugo de Groot volgde in 1613 Van Oldenbarnevelt op als raadpensionaris van Rotterdam. Hij bereidde bijeenkomsten van de burgemeesters voor en ging mee naar staatsvergaderingen. Maar als humanist had hij kritiek op heersende religieuze opvattingen over predestinatie: hij vond dat God niet voorbestemd had wie verdoemd was en wie niet. Mensen speelden daar zelf ook een rol in, zei hij.

Voor die kritiek werd hij in 1618 gevangengezet in Slot Loevestein en ontsnapte in een boekenkist. Burgers die het vorige eeuw gek vonden dat er nog geen standbeeld bestond voor deze beroemde pensionaris van Rotterdam, zamelden geld in. Op de sokkel is zijn naam gelatiniseerd tot Grotius, en de tekst over waarheid links lijkt een aanklacht tegen zijn veroordeling: mensen delen nu zijn opvatting.

De Amerikaanse kunstenaar De Kooning kwam oorspronkelijk doodgewoon uit Het Oude Noorden. Vanaf de jaren 1950 maakte hij in de VS grote schilderijen van vrouwen die niet geïdealiseerd waren, maar vooral expressief. In 1969 ging hij voor het eerst beeldjes boetseren. Hij droeg meerdere handschoenen over elkaar, omdat hij zijn handen te klein vond en de vingerafdrukken er wel stevig robuust uit moesten zien. Ledematen van rolletjes klei plakte hij aan de romp. Seated Woman kreeg zelfs een paar extra ledematen, om de expressie te vergroten. Ze moesten eruit zien als één grote energieke uitbarsting, snel gemaakt.

De Kooning zag klei als dikke verf en zijn sculpturen als driedimensionale schilderijen. Het donkere patina versterkt de welvingen ervan. De reden dat Rotterdam dit drietal beelden neerzette, is als eerbetoon aan deze wereldberoemde stadsgenoot.

De directie van Unilever gaf Couzijn in 1958 alle artistieke vrijheid om het toenmalige kantoorpand te voorzien van een dynamisch, vrijstaand, monumentaal beeldhouwwerk. Couzijn ontwierp een abstract en driedelig beeld vol grandeur. Een mensfiguur met vlerkachtige ledematen in het midden rijst uit boven twee zijdelen. Het is een Icarus: een mythologische figuur die te veel opsteeg naar de zon. In het oorspronkelijke verhaal stort die neer, hier niet. Deze succesvolle figuur symboliseert de menselijke ondernemingsgeest die de beperkingen van het alledaagse wil ontstijgen. Opgestegen, van bovenaf, schept hij orde in een complexe organisatiestructuur – zoals van Unilever.

Alleen de titel, The Manipulator, zat het bedrijf niet lekker. Daarom heet het nu Corporate Entity. Waarschijnlijk is het de grootste bronsplastiek die ooit in Nederland gegoten is.

Dezelfde vrouw als bij de Kunsthal staat hier opnieuw, nu zonder haar telefoon, rustig voor zich uitkijkend. Het beeld werd een nationale sensatie toen het in 2023 werd onthuld. Een enkeling was boos: hoezo krijgt een gewone vrouw, zonder enige bijzondere verdienste, een heus standbeeld? Zich schrap zettend voor zulke kritiek, lijkt de vrouw alvast haar vuisten in haar broekzakken te ballen. Tegelijk kijkt ze ook zelfverzekerd en ze staat bewust op de grond, gewoon op Nikes.

In de openbare ruimte hebben de beelden van Price nooit een sokkel, want juist die zorgen voor de ongelijkheid waar hij een tegenstander van is. En ze mag ontspannen hoor: het beeld werd ongelooflijk populair. Als ‘Knotje van Rotje’ haalde ze alle media en zette ze Rotterdam op de kaart als inclusieve stad.